چرا در انگلیسی بهتر است بگوییم Persian، نه Farsi؟

در انگلیسی بهتر است به زبان فارسی بگوییم Persian. این نام از پیش در انگلیسی جا افتاده و برای خواننده یادآور ادبیات، تاریخ و فرهنگ ماست. وقتی برای زبان امروز هم همین نام را به کار می‌بریم، ارتباطش با آن پیشینه روشن‌تر می‌شود.

البته استفاده از Farsi عجیب نیست. ما به زبانمان می‌گوییم «فارسی» و خیلی وقت‌ها هنگام صحبت به انگلیسی هم همان نام را تکرار می‌کنیم. اما نام یک زبان لزوماً در همهٔ زبان‌ها یکسان نیست. از همین نکته می‌توان شروع کرد.

همان‌طور که در انگلیسی می‌گوییم French

فرانسوی‌ها به زبانشان می‌گویند le français، ولی نام آن در انگلیسی French است. اسپانیایی‌زبان‌ها هم از español یا castellano استفاده می‌کنند، اما در انگلیسی می‌گوییم Spanish.

برای زبان‌های دیگر هم همین اتفاق می‌افتد. Deutsch در انگلیسی می‌شود German، italiano می‌شود Italian و português می‌شود Portuguese. معمولاً هم کسی از این تفاوت تعجب نمی‌کند.

دربارهٔ فارسی هم می‌توانیم همین روش را دنبال کنیم. Farsi نوشتنِ «فارسی» با حروف لاتین است، اما انگلیسی از قبل نام Persian را دارد. انتخاب این نام در یک متن انگلیسی کاملاً طبیعی است.

از شعر و فرش تا زبان امروز

کسی که عبارت Persian poetry را می‌شناسد، شاید نداند زبانی که امروز با آن حرف می‌زنیم و پیام می‌فرستیم، ادامهٔ همان زبانی است که شعرهای قدیمی را با آن نوشته‌اند. البته واژه‌ها و شیوهٔ بیان در طول زمان تغییر کرده‌اند؛ دانشنامهٔ ایرانیکا هم این تحول تدریجی فارسی نو را توضیح می‌دهد. استفاده از نام Persian کمک می‌کند این پیوستگی بهتر دیده شود. [۱]

این آشنایی فقط از راه شعر به دست نمی‌آید. یک نفر شاید اول نام فرش ایرانی، باغ ایرانی، گربهٔ پرشین یا شاهنشاهی ایران را شنیده باشد: Persian carpet، Persian garden، Persian cat و Persian Empire. واژهٔ مشترک در همهٔ این عبارت‌ها برای او آشناست، حتی اگر هنوز چیزی دربارهٔ زبان فارسی نداند. [۴] [۵] [۶]

گاهی هم ارتباط این موضوع‌ها از یک نام مشترک بیشتر است. مثلاً موزهٔ متروپولیتن در معرفی یک قالی با طرح باغ ایرانی، به پیوند نقش‌های آن با باغ و تصویرهای شعر حافظ و مولوی اشاره می‌کند. گل و درختی که در قالی می‌بینیم، هم در باغ حضور دارد و هم در شعر. [۴]

حالا اگر برای زبان امروز فقط از Farsi استفاده کنیم، ممکن است خواننده آن را جدا از چیزهایی بداند که با نام Persian می‌شناسد. خودِ ارتباط از بین نمی‌رود، اما شاید به چشم او نیاید. با یکدست نگه داشتن نام، فهمیدن این ارتباط آسان‌تر می‌شود.

این نام برای کارهای امروزی هم به همان اندازه مناسب است: پادکست فارسی، نرم‌افزار فارسی، بازشناسی گفتار فارسی و مدل زبانی فارسی. زبان فارسی هم گذشته دارد و هم زندگی امروز.

میراثی فراتر از مرزهای یک کشور

وقتی از این پیشینه حرف می‌زنیم، فقط ایران امروز را در نظر نداریم. نمایشگاه کتاب فارسی در کتابخانهٔ کنگرهٔ آمریکا آثاری از ایران، افغانستان، تاجیکستان و بخش‌های دیگری از آسیای مرکزی و جنوبی و قفقاز را کنار هم آورده است. [۲]

نام Persian به خواننده کمک می‌کند این گستردگی را بشناسد. در عین حال، نام‌هایی مثل دری و تاجیکی برای مردمی که آن‌ها را به کار می‌برند مهم‌اند. شناختن پیشینهٔ مشترک با احترام گذاشتن به این نام‌ها و هویت‌ها منافاتی ندارد.

اما مگر Persian نام یک قوم نیست؟

چرا، این واژه برای اشاره به قومیت هم به کار می‌رود، اما کاربردش به همین معنی محدود نیست. فرهنگ مریام‌وبستر Persian را هم برای اشاره به مردم و هم به‌عنوان نام زبان ثبت کرده است. پس نمی‌توان نتیجه گرفت که چون نام قوم است، نام زبان نیست. [۷]

نمونهٔ آشنایش French است. وقتی می‌گوییم “She is French”، منظورمان این است که او فرانسوی است. وقتی می‌گوییم “She speaks French”، داریم دربارهٔ زبانی حرف می‌زنیم که صحبت می‌کند. یک واژه است، با دو کاربرد روشن. [۸] به همین ترتیب، یک نفر می‌تواند هم فارس باشد و هم فارسی صحبت کند و در انگلیسی برای هر دو از Persian استفاده کنیم.

البته ملیت و قومیت یکی نیستند؛ این مثال فقط نشان می‌دهد که یک واژه می‌تواند به مردم و زبان اشاره کند. همچنین، فارسی صحبت کردن به معنی فارس بودن نیست، همان‌طور که هر فرانسوی‌زبانی لزوماً فرانسوی نیست. نام زبان، هویت گوینده را تعیین نمی‌کند.

در استانداردها هم نام Persian آمده است

در کاربردهای فنی هم همین نام را می‌بینیم. فهرست ISO 639-3 کد fas را با نام انگلیسی Persian ثبت کرده است. این مدخل «کلان‌زبان» نامیده می‌شود؛ یعنی بیش از یک زبان نزدیک به هم را در بر می‌گیرد. در همین فهرست، pes برای «فارسی ایران» و prs برای «دری» جداگانه آمده‌اند. برای انتخاب کد دقیق یک مجموعه‌داده، این تفاوت مهم است. [۹]

فهرست کدهای ISO در کتابخانهٔ کنگره هم از نام Persian استفاده می‌کند. کد دوحرفی آن fa است. دو کد سه‌حرفی جایگزین هم دارد: per برای کاربرد کتاب‌شناختی و fas برای کاربرد اصطلاح‌شناختی. [۱۰]

در فهرست برچسب‌های زبانِ IANA که در اینترنت استفاده می‌شود، کد fa هم با نام Persian ثبت شده است. بنابراین، وجود حروف fa در کد زبان به این معنی نیست که نام انگلیسی آن باید Farsi باشد. [۱۱]

این استانداردها برای شناسایی زبان‌ها در سامانه‌های فنی‌اند و قرار نیست شیوهٔ حرف زدن ما را تعیین کنند. با این حال، نشان می‌دهند که کاربرد Persian در نوشته‌های فنی هم جاافتاده است.

پس با واژهٔ Farsi چه کنیم؟

لازم نیست هر بار که کسی می‌گوید Farsi، حرفش را اصلاح کنیم. این واژه در انگلیسی رایج است و فرهنگ کمبریج هم آن را به‌عنوان نام زبان ثبت کرده است. [۳]

ما Persian را ترجیح می‌دهیم چون نامی آشنا و یکدست برای زبان، ادبیات، فرهنگ و فناوری است. اگر مخاطب فقط Farsi را می‌شناسد، کافی است دوستانه توضیح بدهیم که منظورمان همان زبان است.

یک پیشنهاد ساده برای نوشتن به انگلیسی

برای معرفی زبان می‌توانیم بگوییم:

“I speak Persian. We call it Farsi in our own language.”

با این جمله، هم نام انگلیسی زبان را گفته‌ایم و هم توضیح داده‌ایم که خودمان آن را چه می‌نامیم.

در وب‌سایت یا راهنما هم می‌توانیم بار اول بنویسیم Persian (Farsi) و بعد از آن فقط Persian را به کار ببریم. برای عنوان صفحه یا معرفی پروژه هم عبارت‌هایی مثل Learn Persian و Persian text processing روشن و قابل‌فهم‌اند.

انتخاب ما در شکر همین است: در فارسی می‌نویسیم «فارسی» و در انگلیسی Persian. انتخاب کوچکی است، اما کمک می‌کند مخاطب زبانمان را بشناسد و ارتباطش را با چیزهایی که از قبل می‌داند پیدا کند.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

این منابع پشتوانهٔ نکته‌های مربوط به نام‌ها، تاریخ و فرهنگ در این نوشته‌اند. پیشنهاد استفاده از Persian در انگلیسی، دیدگاه خود ماست.

۱. دانشنامهٔ ایرانیکا — فارسی نو در دورهٔ آغازین — دربارهٔ تحول تاریخی و پیوستگی فارسی نو.

۲. کتابخانهٔ کنگره — نگاهی به نمایشگاه هزار سال کتاب فارسی — دربارهٔ گسترهٔ جغرافیایی فرهنگ مکتوب و ادبی فارسی.

۳. فرهنگ کمبریج — Farsi — ثبت کاربرد Farsi در انگلیسی به‌عنوان نام زبان فارسی.

۴. شیلا کنبی، موزهٔ متروپولیتن — بهار جاودان: قالی باغ ایرانی از مجموعهٔ بارل — دربارهٔ پیوند نقش قالی، طراحی باغ و شعر فارسی.

۵. موزهٔ بریتانیا — ایران باستان — کاربرد نام Persian empire در معرفی کورش و ایران باستان.

۶. انجمن دوستداران گربه — Persian — نمونه‌ای از کاربرد این نام برای نژاد گربه در انگلیسی.

۷. فرهنگ مریام‌وبستر — Persian — ثبت معناهای مربوط به مردم و زبان.

۸. فرهنگ مریام‌وبستر — French — ثبت کاربردهای مربوط به مردم و زبان.

۹. ثبت‌نامهٔ ISO 639-3 — مدخل fas: Persian؛ جدول رسمی کدها برای دریافت — نام‌های مرجع و رده‌بندی دامنهٔ کدهای fas، pes و prs.

۱۰. کتابخانهٔ کنگره — فهرست کدهای زبان ISO 639-2 — ثبت Persian با کدهای fa، per (B) و fas (T).

۱۱. IANA — ثبت‌نامهٔ زیرتگ‌های زبان — مدخل fa با توصیف Persian و دامنهٔ کلان‌زبان.